سوزندوزی بلوچی، یک هنر سنتی و قدیمی است که پدران و مادران آن را به فرزندان خود یاد دادهاند و این راه همچنان ادامه دارد. این هنر زیبا با رنگهای چشمگیر، آینههای ریز و نخهای رنگارنگ شناخته میشود. هر گروه و طایفهای ممکن است طرحها، مدلها، جنس پارچه و حتی نوع نخی که استفاده میکند با دیگری فرق داشته باشد. بیشتر این طرحها روی پارچههای رنگی پیاده میشوند و با نقشهای هندسی تزیین میشوند که باعث زیبایی بیشتر آنها میشود. در این مطلب از آیلین وب، این بخشها همراه با آموزش گامبهگام سوزندوزی بلوچی ارائه میشود.
آموزش سوزندوزی بلوچی
انواع طرحهای سوزندوزی بلوچی
نکات مهم سوزندوزی بلوچی
آموزش سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی در چند گام انجام میشود. اگر میخواهید این هنر را گام به گام یاد بگیرید، میتوانید به روش زیر پیش بروید:
**گام نخست**
در آغاز باید یک طرح داشته باشید. یک نقشه به اندازه ۳/۵ در ۳/۵ سانتمتر برای شروع مناسب است. میتوانید این طرح را روی کاغذ شطرنجی رسم کنید.
در زمان آماده کردن وسایل، به یاد داشته باشید که انتخاب قیچی مناسب هم بسیار مهم است. چون تعداد تار و پود پارچه و جنس آن، با نوع قیچی ارتباط دارد. اگر قیچی با پارچه و نوع کار هماهنگ نباشد، ممکن است نتیجه کار خراب شود.
کانت پارچه به تعداد سوراخهای آن گفته میشود. هر چقدر این سوراخها بیشتر باشند، بافت پارچه ظریفتر و در نتیجه لطیفتر خواهد شد.
بعد از آن، باید نقطه شروع دوخت را روی طرح پیدا کنید و از همان جا کار را آغاز کرده تا به پایان طرح برسید. یادتان باشد که اندازههای نقشه با اندازههای واقعی روی پارچه فرق دارد و این بستگی به جنس پارچهای دارد که انتخاب میکنید.
هر مربع رنگی روی نقشه نشاندهنده یک دوخت ضربدری است که باید روی پارچه اجرا شود. همچنین بهتر است از هر طرف کار، حدود ۱۰ خانه به عنوان حاشیه خالی در نظر بگیرید.
**مرحله دوم**
برای شروع، باید وسط پارچه را پیدا کنید. برای این کار پارچه را از دو طرف تا بزنید تا چهار لایه شود و مرکز آن مشخص گردد. سپس آن نقطه را علامت بزنید. وقتی پارچه را باز کنید، همان نقطه، محل شروع دوخت خواهد بود.
**مرحله سوم**
حالا پارچه را داخل کارگاه گلدوزی قرار داده و محکم کنید تا برای دوخت آماده شود. وقتی نخ را داخل سوزن میکنید، دو سر آن باید طول نابرابری داشته باشند و هیچ گرهی هم نزنید.
با این روش، اگر در حین دوخت اشتباهی پیش آمد، به راحتی میتوانید آن را اصلاح کنید.
**مرحله چهارم**
از نقطه شروع، نخ را از پارچه بیرون بکشید و حدود دو تا سه سانت از آن را آزاد بگذارید. وقتی دوخت خانه بعدی را انجام میدهید، این قسمت آزاد را زیر دوخت جدید قرار دهید. به این ترتیب، دوخت شما بدون نیاز به گره، کاملاً ثابت میماند.
**مرحله آخر**
مطابق نقشه، برای هر خانه با رنگ مشخص شده، دوخت ضربدری را ادامه دهید. پس از اتمام کار، پارچه را به آرامی از کارگاه گلدوزی خارج کنید.
انواع طرحهای سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی، مانند نقاشی کردن روی پارچههای ساده است. در این هنر، با نخهای رنگارنگ و زیبا، طرحهای چشمنواز روی پارچه ایجاد میشود تا لباسها و وسایل تزئینی، جلوهای خاص و زیبا پیدا کنند. این طرحها در سوزندوزی بلوچی بسیار پرکاربرد هستند:
1- نقشهای گل و گیاه
2- نقش چشم
3- ابزارهای کاری و وسایلی که در زندگی روزمره استفاده میشوند
4- بخشهای طبیعت مثل کوه، ماه و خورشید و نیز طرح چپراس که شناختهشدهترین نقش در این گروه است. این طرح، نشاندهنده موجها و حرکت آب است.
5- جانوران خانگی و وحشی مانند اسب، شتر، مرغ، خروس، بز و پلنگ
6- پرندگان
9- خزندگان مانند مار
معنی رنگهای سوزن دوزی بلوچی
در طرحهای بلوچی، هر رنگ مفهوم ویژهای را بیان میکند که برخی از آنها عبارتاند از:
رنگ قرمز: نماد رشادت و دلاوری مردم بلوچ است و همچنین نشان میدهد که آنان از زندگی خود شاد و راضی هستند.
رنگ زرد: این رنگ بیانگر بیماری است.
رنگ سفید: نشان از تندرستی و سلامتی دارد.
رنگ سبز: نماد سرزندگی و زندگی پرنشاط است.
نکات مهم سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی در استان سیستان و بلوچستان به دو شیوه اصلی انجام میشود:
نوع اول: دوخت معروف به «دوز چپ» یا «پشتکار» که از روشهای قدیمی و اصیل این هنر است. این روش به دلیل زمان بیشتری که برای تکمیل نیاز دارد و همچنین قدمت تاریخی آن، معمولاً ارزش و قیمت بالاتری دارد.
نوع دوم: گلدوزی روی پارچه که در آن طرحها به صورت مستقیم روی سطح پارچه دوخته میشوند. این روش سریعتر انجام میگیرد و به همین دلیل هزینه کمتری دارد و قیمت آن مقرونبهصرفهتر است.
طرحهای روی پارچه
در هنر سوزندوزی، طرحها و خطوط رنگارنگ بر روی پارچههای ساده و بدون نقش پدید میآیند. برای ایجاد این نقشها از نخهای رنگی، سوزن و قلابهای ویژه استفاده میشود. روشهای مختلفی برای کشیدن طرح روی پارچه و انجام سوزندوزی وجود دارد. برای نمونه، نخهایی مانند ابریشم، پشم، الیاف مصنوعی، نخ نقده، ملیله و سرمه برای کار روی پارچههای پشمی، کتانی، زربافت، ابریشمی و پنبهای مناسب هستند.
ابزارهای لازم برای آموزش سوزن دوزی بلوچی
برای انجام سوزندوزی ساده روی پارچه، باید این وسایل را آماده کنید:
۱. پارچههای مناسب از جنسهای مختلف مانند کتان، زربافت، ابریشم، پشم و پنبه
۲. نخهای باکیفیت از جنس ابریشم، پنبه، پشم یا فلز
۳. سوزنهای گوناگون مثل سوزن چنایل، بیتوین، تاپستری، شارپ، رفو، کرال و منجوقدوزی
۴. بالشتک مخصوص برای نگهداری سوزنها
۵. قیچی
۶. رولت
۷. مداد
۸. کاغذ کاربن و صابون خیاطی
۹. انگشتانه برای محافظت از انگشت
۱۰. کارگاه رودوزی که وسیلهای است برای ثابت نگه داشتن پارچه هنگام کار
انواع دوخت بلوچی
روشهای ساده سوزندوزی روی پارچه شامل این موارد است:
۱. دوخت پرکار
در این روش، تقریباً تمام سطح پارچه با نقشهای گوناگون سوزندوزی میشود.
۲. دوخت میانکار
در این نوع دوخت، بخشهای کمی از پارچه بدون سوزندوزی باقی میماند.
۳. دوخت کمکار
در این سبک، قسمتهای زیادی از پارچه سوزندوزی نمیشود و فاصلههای خالی بیشتری دیده میشود.
شیوههای دوخت سوزن دوزی بلوچی
در دنیای دوخت و دوز، روشهای گوناگونی وجود دارد که در ادامه به برخی از آنها اشاره میکنیم:
۱- دوردوزی برای انتقال طرح روی پارچه
۲- پردوزی و دوختهای ظریف
۳- پریواردوزی
۴- گرافدوزی آسان یا همان افغانیدوزی
۵- آینهدوزی و پیتدوزی
۶- جوکدوزی
نتیجهگیری:
سوزندوزی برای تزیین قسمتهایی مانند سرآستین، شلوار و بسیاری از لباسها به کار میرود. اصلیترین وسایل مورد استفاده در این هنر، پارچههای ساده و نخهای رنگی است. فرد سوزندوز، پارچه را در اندازههای دلخواه برش میزند و با کمک نخ، طرح مورد نظر را روی پارچه ایجاد میکند. پس از کشیدن طرح، قسمتهای خالی با توجه به نقشه، با نخهای رنگارنگ و با تراکم مختلف (پرکار، میانکار و کمکار) پر میشوند. با دنبال کردن دورههای آموزش سوزندوزی بلوچی در وبسایت آیلین وب، میتوانید از این هنر زیبا لذت ببرید.
سوالات متداول:
جوکدوزی روی چه نوع پارچهای انجام میشود؟
جوکدوزی معمولاً روی پارچه مخصوصی به نام ششتاری انجام میشود یا هر پارچهای که تار و پود یکسانی داشته باشد. اگر پارچه ظریف باشد، دوخت نیز ظریفتر و زیباتر خواهد شد.
آیا سوزندوزی به پارچه آسیب میزند؟
خیر؛ سوزندوزی روی لباسهای محلی نهتنها باعث زیبایی بیشتر میشود، بلکه به استحکام و دوام لباس نیز کمک میکند.
چه نوع پارچهای برای سوزندوزی بلوچی مناسب است؟
پارچه مناسب برای این نوع دوخت باید دو ویژگی داشته باشد: اول اینکه تار و پود آن مشخص باشد (که به آن ششتاری میگویند) و دوم اینکه تار و پود آن در راستای مستقیم قرار گرفته باشد. بر این اساس، پارچهها به دو دسته درشتبافت و ریزبافت تقسیم میشوند.
